Текст песни
प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ । नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् ॥
समाप्तजप्यं व्रतिनं स्वसुतैः परिवारितम् । अनध्याये कदाचित्तु भरतं नाट्यकोविदम् ॥
मुनयः पर्युपास्यैनमात्रेयप्रमुखाः पुरा । पप्रच्छुस्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः ॥
योऽयं भगवता सम्यग्ग्रथितो वेदसम्मितः । नाट्यवेदं कथं ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते ॥
कत्यङ्गः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः । सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवन्वक्तुमर्हसि ॥
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति ॥
भवद्भिः शुचिभिर्भूयाद्विहितं मानसं यथा । श्रूयतां नाट्यवेदस्य संभवो ब्रह्मनिर्मितः ॥
पूर्वं कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायम्भुवेऽन्तरे । त्रेतायुगे समाप्राप्ते मनोवैवस्वतस्य तु ॥
प्राप्ताधर्मप्रवृत्ते तु कामलोभवशं गते । ईर्ष्याक्रोधादिसंमिश्रे लोके सुखितदुःखिते ॥
देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः । जम्बूद्वीपे समाक्रान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते ॥
महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः । क्रीडनीयकमिच्छामो दृश्यं श्रव्यं च यद्भवेत् ॥
न वेदव्यवहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सर्ववर्णिकम् ॥
एवमिष्ट्वा ततस्तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च । स्मरंश्चतुरो वेदान्योगमास्थाय तत्त्ववित् ॥
धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेशं सहर्षणम् । भविष्यच्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥
सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिल्पप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥
एवं संकल्प्य भगवान्सर्ववेदानुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदसमुद्भवम् ॥
जग्राह पाठमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान्रसानाथर्वणादपि ॥
वेदोपवेदसंबद्धो नाट्यवेदो महात्मनः । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना ॥
उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् । इतिहासो मया सृष्टः स सुरेषु नियुज्यताम् ॥
कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः । तेष्वयं नाट्यसंबद्धो वेदः संक्राम्यतां त्वया ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं शक्रो ब्रह्मणा यदुदाहृतम् । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ॥
न शक्याः सुरजातेन प्रयोक्तुं नाट्यकर्मणि । संकीर्णजातयश्चैव मद्भक्ताः शिल्पकोविदाः ॥
श्रुत्वा तु शक्रवचनं मामाहाम्बुजसम्भवः । त्वं पुत्रशतसंयुक्तः प्रयोक्ता भरतोत्तम ॥
आधीयतां विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात् । पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत्त्वतः ॥
सुतास्त्रिंशच्च मे तात शतमेकं भवन्ति हि । येषां नामानि वक्ष्यामि श्रूयतां तानि सर्वशः ॥
पार्श्वः कौशिकदेवश्च वत्सः शालिवतः कृतः । भल्लः भुञ्जो वश्यश्च चन्द्रः शिखण्डिरेव च ॥
दुःश्शाकः परिपाकश्च विश्वरूपः शुभोदयः । घोटकः समभूश्चैव शिखावर्तः शलाटकः ॥
शुकः मिश्रकवर्गश्च वृहच्छाण्डिल्यको वटः । सौरभो मधुरश्चैव शिखण्डी सौभिकस्तथा ॥
दुर्मुखो वरतन्त्री च वत्सो गोकर्ण एव च । उद्दालकः शलस्तम्भः पुष्करोऽथ च पाटलः ॥
उदुम्बरो वैशाखश्च शैलश्च शिलजः सुरः । आमोदकः सुमुखश्च पुण्डरीको घटोदरः ॥
द्रुमः पर्वतनीलश्च चक्रहारस्तथैव च । पाणिहस्तः शरः शिश्रुः शाखाशल्यः परः परः ॥
वैदूर्यो वेदभागश्च संसारो वेदरक्षितः । अथो सुमुखसम्भूतः करोति गणनां यथा ॥
कोहलो रतिरागश्च शुक्रोऽथ पुरुषोत्तमः । अतीतो दण्डकस्तम्भः परेणापि परः स्मृतः ॥
सानुमानश्च वेदान्तः कोशकारस्तु लोहितः । बहुलश्चैव वह्निश्च शांकरो गणितः कृतः ॥
पञ्चशिखो मधुश्चैव शातमात्यो गुहावटः । शैलजः सुमनश्चैव काव्यो ब्रह्मभटोऽथवा ॥
शाखायनो जैगीषव्यः शुक्लो मैत्रेयिकस्तथा । हरिणो रवणश्चैव गोविन्दो बभ्रुरेव च ॥
कञ्चुकीषो वाचष्पत्यः कौण्डिन्यो बाष्कलस्तथा । भृगुर्भरद्वाजश्चैव कश्यपश्च महायशाः ॥
आर्येणश्च नकुलश्च शैलश्च च ऋषिप्रियः । अग्निवेश्यः सुपर्णश्च चित्ररथो मातलिस्तथा ॥
धन्वन्तरिः कपिलाख्यो वत्सो गौतम एव च । शारिपुत्रो महामौद्गल्यः कौशलश्च कृतागमः ॥
वाङ्मीशश्च महाकाल एकनाथो नलस्तथा । शल्यमुख्याः पुनरन्ये षष्टिरेव भवन्ति हि ॥
एवं पुत्रशतेनैव समं नाट्यं प्रयुज्य वै । तेनाथोच्यत एवैकमुक्तं भूयस्ततोऽपरम् ॥
त्रिविधं वृत्तमाचक्ष्व नाट्ये प्रथममुक्तवान् । आरभ्यतेऽत्र विप्रेन्द्र त्रिभिर्वृत्तैश्च कर्मणि ॥
भारती सात्त्वती चैव तथैवारभटी मता । एताभिश्च त्रिभिर्वृत्तैः करणीयं प्रयोगतः ॥
तत्र भारत्यमुद्दिश्य वृत्तं श्लोकाभिधानकम् । सात्त्वती तु भवेद्वृत्तिस्त्रिकार्यप्रतिपादिका ॥
आरभट्या च वृत्त्या तु युद्धवृत्तं प्रदर्श्यते । वृत्तिभेदं समासेन भविष्यामि वदन्नहम् ॥
तस्यां कैशिकी संज्ञा भारत्यां लास्यलक्षणा । वार्तासंलापसंयुक्ता स्त्रीपुंसाध्या प्रकीर्तिता ॥
स्त्रीणामभिनयं दृष्ट्वा विचारयति खेचरः । कैशिक्यां प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मा तं प्रत्युवाच ह ॥
त्वं नारदेन सहितो यास्यस्यप्सरसां गणान् । तासां मध्ये विनिर्दिश्य कैशिकीमधिगम्यताम् ॥
अथ वृन्दानि चत्वारि अप्सरोभिरकल्पयत् । नामानि तासां वक्ष्यामि श्रूयतां तानि सर्वशः ॥
मञ्जुघोषा सुकेशी च मिश्रकेशी तिलोत्तमा । रम्भा उर्वशी च मेनका सहजन्या ॥
पुञ्जिकस्थला चैव प्रमोचा तुम्बुरुः कृता । विद्युत्पर्णा तिलो चैव घृताची च चरुस्तथा ॥
अद्रिका सोमा च वेणुमती तरी । ऐरावती च पत्रा च सुरसा वीरदेवी च ॥
इति नामान्यप्सरसां कथितानि मयानघ । अप्सरोभिर्नटैश्चैव नाट्यं प्रथममाचरत् ॥
स्वातिं चैव नारदं च नाट्ये नियोजयामास । तत्रोभयोरपि विभागः कृतः प्रथमं मया ॥
स्वातिर्गीतविधानज्ञः प्रयोगेषु च कोविदः । नारदस्तु प्रवादेषु ताडितेषु च दक्षकृत् ॥
तयोः पुत्रशतं चैव नाट्ये तत्कर्मसु स्थितम् । नाट्यशास्त्रप्रदीपार्थं स्मरणार्थं च नित्यदा ॥
इन्द्रस्य ध्वजमुद्यम्य महोत्सवसमन्विते । प्रयोगाय समुद्युक्तो नाट्यं प्राप्तप्रयोगवान् ॥
प्रयोगार्थं ततः कुर्याद्देवासुरविजृम्भणम् । तस्मिन्नमरवत्यां तु यत्र जयति वासवः ॥
तत्राहं पुत्रशतेन नाट्यं चक्रे समाहितः । देवासुरविग्रहे प्रथमं सत्पत्रभिः सह ॥
देवान्दानवराजांश्च यथावत्प्रतिपादयन् । अमृतार्थं समुद्यातं तत्राद्यं नाट्यमाचरत् ॥
तत्र तुष्टाः सुराः सर्वे मु
